تالیف لغت‌نامه‌ی دهخدا چند سال زمان برد و چقدر خرج برداشت؟

فهیمه نظری: در نیمه اول تیرماه 1354، تالیف لغت نامه دهخدا، بزرگترین فرهنگ فارسی، پس از چهل سال به پایان رسید – و چاپ آن نیز یک سال بعد به پایان رسید. مؤسسه لغت نامه دهخدا اولین مؤسسه ای بود که در ایران برای تدوین لغت نامه تأسیس شد. کار این سازمان از دی ماه 1324 یعنی حدود 30 سال پس از پیشنهاد علامه علی اکبر دهخدا برای تدوین فرهنگ لغت با تصویب شورای ملی در منزل شخصی خود در خیابان ایرانشهر تهران آغاز شد. در سال 1334 که دهخدا درگذشت، لغت نامه او از منزل شخصی اش به دو اتاق کنار ساختمان شورا در میدان بهارستان منتقل شد. دهخدا وصیت کرده بود که دکتر محمد معین بعد از فوت ایشان سرپرستی مؤسسه را بر عهده بگیرد. او در وصیت نامه خود نوشته است: «به ورثه خود وصیت می کنم که تمام ضایعات چاپ نشده لغت نامه که به نظر می رسد بیش از یک میلیون است، از الف تا ض نوشته شده باشد و قطعاً کلمه دیگری نمی توان به آن افزود. به کتاب من.” دوستان عزیزم جناب یقین که مثل قبل «برای چاپ می آیند و این خیلی دردسر است که حداقل نصف ترکیب است». (اطلاعات 19 تیر 1355) دکتر سید محمد دبیرسیاقی و دکتر سید جعفر شهیدی از جمله شیوخی بودند که دکتر معین را در راه دهخدا یاری کردند. بدیع الزمان فروزانفر، احمد بهمنیار، جلال همی، ذبیح الله صفا، سید جعفر شهیدی و بسیاری دیگر از اهالی ادب دانشگاهی قبل و بعد از درگذشت دهخدا نیز از همراهان این پروژه عظیم بودند.

در آذرماه 1336 هجری شمسی بنا به تصمیم مجلس شورای ملی، ساختمان مؤسسه به دانشکده هنر دانشگاه تهران واگذار شد و اعضای آن در ساختمان نگارستان در میدان بهارستان شروع به کار کردند. شادروان دکتر محمود افشار در سال 1353 هجری شمسی بنایی را به جای موقوفات خود به این موسسه اهدا کرد. اعضا و کارکنان موسسه از سال 1387 به دلیل وحدت علمی، اداری و فضایی دهخدا در ساختمان بزرگی که توسط دانشگاه تهران در محل موقوفه دکتر محمود افشار ساخته شده است، سکونت دارند مؤسسه لغت نامه تأسیس شد و مرکز بین المللی آموزش زبان فارسی با تصویب هیأت مدیره دانشگاه تهران با هم ادغام شد آموزش زبان.

به روایت مسعود برزین، رئیس وقت دانشگاه تهران

مسعود برزین، رئیس وقت دانشگاه تهران که اطلاعات جالبی از تدوین لغت نامه داشت، در تیرماه 1394 نحوه تنظیم و چاپ مجلدات مختلف لغت نامه دهخدا را این گونه نقل کرد:

دهخدا 40 سال از عمر خود را صرف تألیف لغت نامه کرد و در سال های پایانی عمرش جمعی از علما و اساتید دانشگاه تهران برای تدوین هر چه سریعتر لغت نامه و انتشار آن با وی همکاری کردند. جلد اول لغت نامه دهخدا در سال 1319 منتشر شد، اما پس از واقعه سوم شهریور، مشکلات داخلی انتشار جلد دوم لغت نامه را پنج سال به تاخیر انداخت. سپس در 4 دی ماه 1324 طرحی به پیشنهاد مرحوم دکتر عبدالحمید زنگنه نماینده وقت شورای ملی با امضای 24 نفر از اعضای شورا و یک ماده فوریت به مجلس نمایندگان تقدیم شد. تصویب شد، الزام چاپ فرهنگ دهخدا در چاپخانه مجلس با هزینه مجلس در اسفند ماه همان سال یک ماده دیگر به تصویب مجلس رسید و بودجه چاپ فرهنگ دهخدا از محل پس انداز تعیین شد. در ابتدا، انتشارات جامعه ملی مسئول چاپ فرهنگ لغت بود. بعدها سازمان فرهنگ لغت به دانشگاه تهران منتقل شد و از سال 1336 تمامی آثار مربوط به فرهنگ دهخدا به دانشگاه واگذار شد. (مجله تهران که از … اطلاعات سه شنبه 19 تیر 1354 به طور مرتب تنظیم و منتشر می شود)

سه میلیون تراشه

نحوه تألیف لغت نامه دهخدا به این صورت بود که در مرحله اول پژوهشگران تمامی متون فارسی اعم از نثر و منظوم را مورد مطالعه قرار دادند و آنها را علامت گذاری کردند. همچنین متون غیرفارسی مرتبط با زبان فارسی را می خواندند و قسمت های لازم را به فارسی ترجمه می کردند.

مرحله دوم تهیه بریده یا کاغذهای کوچک بود که دانش آموزان این کار را انجام دادند. می گفتند تعداد این لغزش ها به سه میلیون رسید و این نشان از عظمت کار داشت.

مرحله آخر تدوین فرهنگ لغت از روی ضایعات بود، یعنی برای هر کلمه یا عنوان، راهنما تهیه می شد و راهنما برای اولین بار در کتابی که نوشته بود ذکر می شد معنی آن بود و نویسنده پس از چندین قرن از همین کلمه و با چه معنا و مفهومی استفاده کرده است. با اشعار هم همینطور بود.

خصوصیات فیزیکی

مشخصات ظاهری و وضعیت لغت نامه دهخدا در پایان تألیف به شرح زیر بود:

فرهنگ دهخدا در مجموع شامل 40 جلد با بیش از 26 هزار صفحه در ابعاد 34×21 سانتی متر و هر صفحه دارای 3 ستون با حروف کوچک است. در این فرهنگ لغت 400000 عنوان وجود دارد و البته این دایره المعارف بر اساس حروف الفبا تنظیم شده است و تعداد جلدها از نظر صفحه برابر نیست مثلاً حرف «الف» یا «غ» بسیار کوچکتر از حرف «الف» است. یکی از بزرگترین خدمات و هدایای او به ادبیات فارسی، که به تدریج لغت نامه دهخدا منتشر شد، به عهده دانشگاه تهران است تعداد زیادی از کتابخانه ها و مراکز علمی و ادبی در جهان، چه به صورت مبادله ای و چه برای فروش، و هم اکنون در حدود 77 کتابخانه در 19 کشور در سراسر جهان، فرهنگ لغت علامت بزرگ مورد استفاده علاقه مندان (اطلاعات، 10 ژوئیه 2014).

چقدر خرج کردی؟

این روزنامه در 19 تیر 1354 در مقاله ای به مناسبت پایان تالیف این بزرگ ترین لغت نامه فارسی، نوشت: کل هزینه تالیف لغت نامه دهخدا در بیش از سال 1354 هجری شمسی کمتر از 9 میلیون تومان بوده است. پس از ربع قرن و از این مبلغ تاکنون، ۲ میلیون تومان به صورت فروش لغت نامه برگشت داده شده و یک میلیون تومان صرف خرید کتاب و ابزار کار شده است. در واقع در این 35 سال 6 میلیون تومان برای تالیف، ترجمه و حقوق پرداخت شد.

25957